Теңизбай

Айжорунун Аккөрпө деген аялынан Теңизбай, Кенжебек деген уулдар, Сонунбала деген аялынан Ардий, Каракунас аттуу уулдар төрөлүптүр.

Теңизбай жашынан эл бийлеп, кооздонуп жүргөн адам болот. Ошондонбу, Жору журтунда "Ак үзөңгу Теңизбай" - деген ат менен чакырылып жүрөт. Иниси Кенжебек (Тасма) шыңга бойлуу, сыпаа, шамдагай бала жетилиптир. Жылдардын биринде кар жаап тypyп алып, малды жут алып, эл кыйналат. Ал кездин хан ордундагы Аппак Кожо элин кыдырып, абалын сурап жүрүп, Теңизбай бийге мейман болуп түнөп калат. Мейманга кызмат кылып жүргөн Кенжебек Аппак Кожонун колуна суу куюу цчун кирет. Ошондо Аппак Кожо: "Оо, Теңизбай бий иниң тасмадай созулган жигит болгон тypa", - дейт. Ошол жылдардан Кенжебек деп чакырышпай, "тасмадай" созулган жигит деп чакырып жүрүшүп, Тасма деп калышыптыр. Теңизбай, Тасма бир ата, бир энеден экендигин жети уруу журт кылымдап айтып - келишет. Баргы журтунан чыккан Курманжандын - уулу Мамытбек Сибирге айдалаарда ырдаган ырында:

Катуу багыт, Алайкуу

Наркы журтум аман бол!

Сатике, Сансыз, Апылтай

Баргы журтум аман бол!

Теңизбай, Тасма бир тууган

Тегиз журтум аман бол!

Мартабасы кыйла элден

Эгиз журтум аман бол! - деген тypa!

♦Теңизбай журту жөнүндө

Теңизбайдын уч аялы болуптур. Экөөнүн балдары токтобойт экен. Кичуу аялы - Бубусайра делчу. Жогор жакта Аппак Кожонун Теңизбайдыкында мейман болгонун айтпадык беле. Ушул түнү. Бубусайра күндөштөрү кыш күнүндө Коломтого суу коюшпай жатып алышканын байкайт. Алардан эстүүсүнүп, даарат үчүн Коломтого суу коюуга батынбайт. Таң атууга аз калганын байкай коюп, абдастага суу куюп, койнуна катып ысытат.

Аппак Кожо эрте туруп суу сурайт. Теңизбай эки байбичеси менен муздак суу бериштен тар¬тына түшөт. Ушул ченде Бубусайра денеси менен ысыткан абдастаны сунат. Аппак Кожо жылуу сууга ыраазы болуп, кетээринде атайылап бата берет. Ошол батадан соң, Бубусайра энебиз Булаш, Биймырза, Дөөлөтөй деген уулдарды төрөйт. Булаштан Асан, Досмат, Алооке аттуу уулдары болот. Ал кездин салыгы да оор өңдөнөт. Чоң уулу Асан салыкты төлөбөш максатында таптырбай, Ажикеден Качуурага өтө качат. Салыкчылар: "Асан туттурбаган азоо неме экен" - дешет. Ошондон улам "Азоо булаш" аталып кетишет.

Досмат да салык телөшкө дараметсиз экен. Эки агасынын салыгын жоош-момун бай жашаган Алооке төлөй берет. "Бул саан эле уй тypa", - дешиптир. Ошондон бери Алоокенин урпактары "Уй булаш" делип, Кара-Кулжанын Ажике, Адырында жашап келишет.

Биймырзадан Коштай, Жантай, Абыке, Габыке деген уулдар төрөлөт. Коштайдан - Эшмат, Жантайдан - Нургелди, дагы бир аты – Итэмген (Балдары токтобогондон каймана айтылган сез), Абыкеден - Жолдош, Кожоназар, Теңиз - деген уулдар болот. Габыкеден уул жок. Алардын урпактары азыркы Кара-Кулжа посёлогунун жарымын ээлеп, биймырзалыктар Кара-Кулжадан сырткары Сары-Камыш, Мырза-Аке, Чым деген айылдарда жашайт.

Теңизбайдын үчүнчү уулу – Дөөлөтөй. Анын аялы Тооке журтунан Агача. Теңизбай журтунда Дөөлөтөйдун төрт уулун атасы Дөөлөтөйдун атынан атабай, апасы Агачанын атынан атап жүрүшөт. Агача энебиздин бир жак эмчегинен сүт чыкпаган экен. Ошондуктан, жалаңтөш б.а. бир эмчектүү дешип, балдарын «Жалаңтөштүн» балдары деп атап кетишиптир.

«Жалаңтөштөн» (Дөөлөтөйдөн) Мамай, Назар, Ырыскул, Кенже деген төрт уул болот. Мамай, Ырыскул, Кенженин балдары Тоготой, Жигде жана Чым айылында жашап келишет. Кокон хандыгынын мезгилинде булардан Болотбек датка, Эргеш март, Эрке ырчы деген атагы алыска угулган инсандар чыккан.

Жалаңтөштүн Назар деген уулу баатыр, балбан чыгат. Үйлөнө электе улак оюнунда карабагыштык бир манаптын уулун өлтүрүп алат. Анын кунуна атасы Дөөлөтөй, апасы Агача (Жалаңтөш) чыдашпайт, кеңешишип туруп, Назарды качырат. «Качып баратып, өлүп калган имиш» - деп угузушат.

Назардын таржымалы мындайча да айтылат. Кунун кууганда жалгыз карындашын кошо ала качып, Солто элиндеги Карачоронун тукуму Суумурундукуна келет. Аерде бир жылча турат. Бир карыянын айтуусу боюнча Kөл кылаасындагы Белек деген ханга барат. Белек: «Урууңун аты унутулбасын, мындан ары Теңизбай аталып, менин Тогузбайыма аты уйкаш болсун» дейт. Белек ага аял алып берет. Андан Саты, Аноч, Кедей деген уч балалуу болот. Бирок балдарын кудулай баштаганда Теңизбай Суумурунга барат. «Мага тектүү жерден жубай таап бериңиз?» дейт. Суумурун карындашын күйөөгө берип, калың алып койгондуктан, өз кызын берүүнү макул көрөт. Андан Алдаберди, Теңирберди, Кудайберди деген уулдуу болот. Ошентип алты уулдан көбөйүп өзүнчө эл болот.

Бир нече жыл өткөндө, Дөөлөтөй Назарды издетип, уулдарын жиберет. Табышат. Катташат. Ушул Назардын б.а. Жалаңтөштүн экинчи уулунун урпактары азыр Тепке, Чолпон айылдарында жана "Жыргалаң" совхозунда жашап турушат.

 

 

Теңизбай урпактары

(Эл дүйнөсү. № 1,2009)

Жапарали Осмонкулов